उत्तरदायित्व मार्गदर्शकACCOUNTABILITY NAVIGATOR
तक्रार केली. प्रतिसाद नाही. आता काय?You complained. No response. What now?
पहिल्याच पायरीवर RTI किंवा सोशल मीडिया वापरण्याऐवजी योग्य अधिकृत मार्ग, पुरावा, acknowledgement, अंतर्गत escalation आणि लागू appeal यांची शिस्तबद्ध शृंखला वापरा.Instead of jumping immediately to RTI or social media, use a disciplined chain: the correct official route, evidence, acknowledgement, internal escalation and applicable appeals.
सर्वसाधारण पद्धतUNIVERSAL METHOD
बहुतेक नागरी प्रश्नांसाठी 7 पायऱ्याSeven steps that work for most civic processes
हे कोणाच्या अधिकारक्षेत्रात आहे ते ठरवाIdentify the authority first
चुकीच्या विभागाकडे तक्रार केल्यास विलंब होतो. रस्ता, सेवा किंवा कार्यालय कोणाचे आहे ते पडताळा.A complaint to the wrong body wastes time. Verify who owns the road, service, asset or process.
पुरावा व्यवस्थित नोंदवाDocument the facts
तारीख, वेळ, ठिकाण, फोटो/दस्तऐवज, बिल/अर्ज/तक्रार क्रमांक आणि आधीचे पत्रव्यवहार जतन करा. आरोपांपेक्षा तथ्ये महत्त्वाची.Preserve dates, times, location, photos/documents, bills/application/complaint numbers and previous correspondence. Facts are stronger than accusations.
अधिकृत पहिला मार्ग वापराUse the official first channel
अधिकृत portal/app/office/helpline वापरा. सोशल मीडिया पोस्टला अधिकृत acknowledgement समजू नका.Use the authority’s official portal/app/office/helpline. Do not treat a social-media post as an official acknowledgement.
Reference number जतन कराKeep the reference number
स्क्रीनशॉट, acknowledgement, ईमेल, receipt आणि तारीख जतन करा. पुढच्या पायरीचे हे आधार आहेत.Save screenshots, acknowledgements, emails, receipts and dates. They are the foundation for escalation.
अधिकृत वेळ/स्थिती तपासाCheck the official timeline/status
ज्या सेवेसाठी अधिकृत SLA/RTS वेळ आहे ती आधी तपासा. कोणतीही मनमानी “24 तासात उत्तर” अपेक्षा ठेवू नका.Where an official SLA/RTS time exists, check it first. Do not invent a “24-hour response” expectation.
त्याच व्यवस्थेतील escalation/appeal वापराUse the system’s escalation/appeal route
portal मधील grievance escalation, First Appeal, senior authority किंवा notified RTS appeal यापैकी योग्य मार्ग निवडा.Use the appropriate in-system route: grievance escalation, First Appeal, senior authority or notified RTS appeal.
पॅटर्न असल्यास प्रणालीकडे पाहाIf it is a pattern, examine the system
एकच प्रकरण न राहता वारंवार होणारा सार्वजनिक प्रश्न दिसत असल्यास नोंदी, RTI, data, प्रतिनिधित्व आणि जनजागृतीचा व्यवस्थात्मक वापर करा.If it is no longer one case but a recurring public problem, use records, RTI, data, representations and public awareness to examine the system.
BMC
मुंबई महानगरपालिका प्रश्नMunicipal issues in Mumbai
BMC ची अधिकृत grievance system स्वतः complaint registration, status आणि लागू escalation हाताळते. आपलं स्वराज्य त्याची duplicate tracker बनणार नाही.BMC’s own grievance system handles complaint registration, status and applicable escalation. Aapla Swarajya will not create a duplicate tracker.
पहिली पायरीFirst step
BMC च्या MARG/official complaint system, Citizen Facilitation Centre किंवा 1916 या अधिकृत मार्गांचा वापर करा. Reference number जतन करा.Use BMC’s MARG/official complaint system, Citizen Facilitation Centre or 1916 route. Preserve the reference number.
प्रतिसाद न मिळाल्यासIf it is not attended
BMC च्या स्वतःच्या complaint status/escalation matrix मधील उपलब्ध पुढच्या पायऱ्या वापरा. Aapla Swarajya “BMC resolved” असा स्वतंत्र status निर्माण करणार नाही.Use the next steps available in BMC’s own complaint status/escalation framework. Aapla Swarajya will not invent a parallel “BMC resolved” status.
RTS
महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क — सेवा उशिरा/नाकारली तरMaharashtra Right to Public Services — when a notified service is delayed/denied
सेवा notified आहे का तपासाCheck whether the service is notified
Aaple Sarkar/RTS Maharashtra मध्ये त्या सेवेसाठी time limit, Designated Officer आणि appellate officers दिले आहेत का ते पहा.Check Aaple Sarkar/RTS Maharashtra for the service’s time limit, Designated Officer and appellate officers.
ठरलेल्या वेळेत सेवा न मिळाल्यासIf the service is not delivered in time
लागू प्रक्रियेनुसार first appeal आणि नंतर second appeal वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे करता येते.Use the prescribed first appeal and, where necessary, second appeal to senior departmental officers.
तिसरी/अंतिम अपीलThird/final appeal
अधिनियमाच्या चौकटीत तिसरी आणि अंतिम अपील महाराष्ट्र राज्य सेवा हक्क आयोगाकडे उपलब्ध आहे.Under the Act, a third and final appeal is available before the Maharashtra State Commission for Right to Services.
AAPLE SARKAR GRIEVANCE
राज्य शासनाची grievance — योग्य विभागात, track करता येईल अशा पद्धतीनेState-government grievance — route it to the right department and keep it trackable
Citizen registration/loginCitizen registration/login
Maharashtra grievance portal वर citizen account वापरून grievance नोंदवता व track करता येते.The Maharashtra grievance portal provides citizen registration/login and grievance tracking.
विभाग व विषय अचूक निवडाChoose the department and subject carefully
फक्त मोठा description न लिहिता chronology, previous reference, relevant document आणि अपेक्षित प्रशासनिक कृती स्पष्ट ठेवा.Use a clear chronology, previous reference, relevant document and the administrative action you are seeking rather than only a long narrative.
Track Grievance वापराUse Track Grievance
नवीन grievance पुन्हा पुन्हा टाकण्याआधी existing grievance status/reference जतन करा आणि portal मधील उपलब्ध route वापरा.Before creating repeated grievances, preserve and use the existing grievance reference/status and the routes available in the portal.
MUMBAI POLICE
पोलीस — online complaint आणि तातडीची घटना वेगळी ठेवाPolice — distinguish online complaints from urgent offences
किरकोळ / non-cognizable online complaintMinor / non-cognizable online complaint
Mumbai Police चे Online Complaint page किरकोळ/non-cognizable तक्रारींसाठी आहे. अधिकृत portal वर complaint द्या आणि acknowledgement ठेवा.Mumbai Police’s Online Complaint page is intended for minor/non-cognizable complaints. Use the official page and preserve the acknowledgement.
Mumbai Police Online Complaint →गंभीर / दखलपात्र / तातडीचा धोकाSerious / cognizable / immediate danger
Mumbai Police स्वतः स्पष्ट करते की theft, burglary, vehicle theft, serious accident, chain-snatching, assault, rape, murder/attempt, robbery, dacoity, extortion यांसारख्या cognizable matters साठी जवळच्या पोलीस स्टेशनशी संपर्क करा. तातडीच्या धोक्यात 112/100.Mumbai Police states that cognizable matters such as theft, burglary, vehicle theft, serious accidents, chain-snatching, assault, rape, murder/attempt, robbery, dacoity and extortion should be reported at the nearest police station. In immediate danger, call 112/100.
आपत्कालीन क्रमांक →Emergency numbers →सायबर आर्थिक फसवणूक — 1930Cyber financial fraud — 1930
पैसे नुकतेच फसवणुकीत गेले असल्यास जितक्या लवकर शक्य तितक्या 1930 वर आणि National Cyber Crime Reporting Portal वर नोंदवा. विलंबामुळे fund trail थांबवणे कठीण होऊ शकते.If money has just been lost to a cyber fraud, report it as quickly as possible through 1930 and the National Cyber Crime Reporting Portal. Delay can make intervention harder.
cybercrime.gov.in →ग्राहक समस्या — 1915Consumer grievance — 1915
National Consumer Helpline हा pre-litigation grievance route आहे. तिथे निराकरण न झाल्यास परिस्थितीनुसार योग्य Consumer Commission पर्याय तपासा.The National Consumer Helpline is a pre-litigation grievance route. If unresolved, examine the appropriate Consumer Commission remedy for the matter.
consumerhelpline.gov.in →रेल्वे — 139 / RailMadadRailways — 139 / RailMadad
रेल्वे प्रवास/स्टेशन सेवा, सुरक्षा किंवा वैद्यकीय सहाय्यासाठी RailMadad/139 अधिकृत एकत्रित मार्ग आहे.RailMadad/139 is the official integrated route for railway journey/station grievances and security/medical assistance.
RailMadad →RTI कधी जोडायचा?When should RTI enter the picture?
तक्रार resolve करण्यासाठी RTI ला पहिलं पाऊल बनवू नका. मात्र नोंदी, file movement, आदेश, inspection reports किंवा systemic pattern चा पुरावा हवा असल्यास RTI उपयोगी ठरू शकतो.Do not make RTI the first step merely to resolve a service grievance. Use it when you need records, file movement, orders, inspection reports or evidence of a systemic pattern.
RTI →विशेष मार्गSPECIAL ROUTES
Routine delay, maladministration आणि bribe demand एकाच प्रकारचे प्रकरण नाही.Routine delay, maladministration and a bribe demand are not the same category of problem.
महाराष्ट्र लोकायुक्त / उप-लोकायुक्तMaharashtra Lokayukta / Upa-Lokayukta
लोकसेवकाविरुद्ध grievance/allegation साठी विशेष statutory route. अधिकृत guidance नुसार grievance बाबतीत आधी संबंधित विभागातील senior officials कडे मुद्दा घ्या आणि उपलब्ध इतर remedy वापरा. Complaint चे format, affidavit/duplicate copies आणि time limits प्रकारानुसार लागू होऊ शकतात.A special statutory route for grievances/allegations against covered public servants. Its official guidance says grievance matters should first be taken to senior departmental officials and other available remedies used. Complaint format, affidavit/copy requirements and time limits can apply depending on the type of complaint.
Official Lokayukta guidance →लाच मागणी / भ्रष्टाचार — Maharashtra ACBBribe demand / corruption — Maharashtra ACB
सरकारी/public servant कडून लाच मागणी किंवा ACB च्या jurisdiction मधील corruption complaint असल्यास routine grievance portal पेक्षा Anti-Corruption Bureau चा अधिकृत complaint route योग्य असू शकतो. Toll-free helpline: 1064.For a bribe demand by a public servant or another corruption complaint within ACB jurisdiction, the Anti-Corruption Bureau’s official complaint route may be appropriate rather than an ordinary grievance portal. Toll-free helpline: 1064.
Maharashtra ACB →