RTI म्हणजे नेमकं काय?What exactly is RTI?
RTI Act, 2005 अंतर्गत भारतीय नागरिक सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे उपलब्ध असलेली माहिती/नोंदी मागू शकतात. त्यात कागदपत्रांची तपासणी, नोंदींच्या प्रमाणित प्रती, कामांची तपासणी किंवा उपलब्ध नोंदीतील माहिती यांचा समावेश होऊ शकतो.Under the RTI Act, 2005, an Indian citizen can seek information/records held by a public authority. This can include inspection of documents, certified copies of records, inspection of works and information already contained in official records.
महाराष्ट्र RTI आणि केंद्रीय RTI वेगळे का?Why Maharashtra RTI and Central RTI are different
सार्वजनिक प्राधिकरण कोणत्या सरकारखाली येते हे आधी ठरवा. महाराष्ट्र शासन, BMC, राज्य विभाग/प्राधिकरणासाठी महाराष्ट्राचा मार्ग लागू होतो; केंद्र सरकारच्या मंत्रालये/विभागांसाठी केंद्रीय RTI Online पोर्टल वापरले जाते. चुकीच्या पोर्टलवर अर्ज करून वेळ वाया घालवू नका.First identify which government controls the public authority. Maharashtra Government, BMC and state bodies generally fall under the Maharashtra route; Central Government ministries/departments use the Central RTI Online portal. Do not lose time by filing on the wrong portal.
| घटकItem | महाराष्ट्र राज्यMaharashtra State | केंद्र सरकारCentral Government |
|---|---|---|
| ऑनलाईन पोर्टलOnline portal | rtionline.maharashtra.gov.in | rtionline.gov.in |
| अर्ज फीApplication fee | ₹30 (2026 महाराष्ट्र नियम)(2026 Maharashtra Rules) | ₹10 |
| पहिली अपील फीFirst appeal fee | ₹50 | फी नाहीNo fee |
| दुसरी अपीलSecond appeal | राज्य माहिती आयोग; ₹100State Information Commission; ₹100 | केंद्रीय माहिती आयोग; फी नाहीCentral Information Commission; no fee |
महाराष्ट्र RTI नियम 2026 — महत्त्वाचे बदलMaharashtra RTI Rules 2026 — important current requirements
12 जून 2026 रोजी महाराष्ट्राने नवीन RTI नियम प्रसिद्ध केले. जुन्या वेबसाइट/व्हिडिओंमध्ये अजूनही ₹10 अर्ज फी किंवा ₹2 प्रति पान दिसू शकते; ती माहिती आता महाराष्ट्रासाठी कालबाह्य आहे.Maharashtra published new RTI Rules on 12 June 2026. Older websites/videos may still say ₹10 application fee or ₹2 per page; that is now outdated for Maharashtra.
अर्ज फी — ₹30Application fee — ₹30
साध्या कागदावर Annexure A मधील तपशीलांसह State PIO कडे अर्ज.Application on plain paper with the prescribed Annexure A particulars to the State PIO.
प्रत — ₹5 प्रति पानCopies — ₹5 per page
A4 किंवा लहान कागद आणि डिजिटल/स्कॅन केलेल्या पानासाठी ₹5; मोठ्या आकारासाठी प्रत्यक्ष खर्च.₹5 for each A4-or-smaller page and digital/scanned page; actual cost for larger material.
तपासणीInspection
पहिला तास मोफत; त्यानंतर प्रत्येक तास किंवा त्याचा भाग ₹50.First hour is free; each subsequent hour or part thereof is ₹50.
फोटो ओळखपत्रPhoto ID proof
महाराष्ट्र नियमांनुसार अर्जासोबत स्व-साक्षांकित फोटो ओळखपत्राची प्रत आवश्यक आहे.The Maharashtra Rules require a self-attested copy of photo identity proof with the application.
एक अर्ज = एक विषयOne application = one subject
लिखित अर्ज एकाच विषयाशी संबंधित आणि सामान्यतः 150 शब्दांच्या आत असावा; अनेक विषयांसाठी स्वतंत्र अर्ज करा.A written request should relate to one subject and normally stay within 150 words; use separate applications for separate subjects.
देयक पद्धतीPayment modes
रोख पावती, court-fee stamp, DD/banker’s cheque/IPO, treasury किंवा उपलब्ध असल्यास online/UPI अशा पद्धती नियमांत आहेत.The Rules permit modes including cash against receipt, court-fee stamp, DD/banker’s cheque/IPO, treasury and online/UPI where available.
महाराष्ट्र RTI OnlineMaharashtra RTI Online · महाराष्ट्र RTI माहितीMaharashtra RTI information
RTI अर्ज — पायरी-पायरीनेHow to file an RTI — step by step
योग्य सार्वजनिक प्राधिकरण शोधाIdentify the correct public authority
नोंद कोणाकडे असण्याची शक्यता आहे? BMC ची नोंद केंद्र सरकारकडे मागू नका; केंद्रीय मंत्रालयाची नोंद महाराष्ट्र पोर्टलवर मागू नका.Ask who is likely to hold the record. Do not ask the Central Government for a BMC record or use Maharashtra’s portal for a Union Ministry record.
PIO/विभाग निवडाChoose the PIO/department
ऑनलाईन पोर्टलवर संबंधित विभाग/प्राधिकरण निवडा. ऑफलाईन असल्यास संबंधित Public Information Officer कडे अर्ज द्या.On the online portal, select the relevant department/public authority. Offline, address it to the concerned Public Information Officer.
माहितीची कालमर्यादा व नोंद स्पष्ट कराDefine the record and period
“सर्व माहिती द्या” टाळा. तारीख, प्रकल्प, फाईल/तक्रार क्रमांक, रस्ता/ठिकाण आणि आवश्यक कागदपत्रांचा प्रकार नमूद करा.Avoid “give all information.” Specify dates, project, file/complaint number, road/location and the exact type of record required.
माहिती मागा — स्पष्टीकरण/मत नव्हेAsk for information — not explanations/opinions
“का?” ऐवजी “नोंदीतील कारण/फाईल नोटिंग/आदेशाची प्रमाणित प्रत द्या” असा प्रश्न अधिक योग्य असतो.Instead of “why?”, ask for “the recorded reason/file noting/order/certified copy” where available.
लागू फी व दस्तऐवज जोडाPay the applicable fee and attach required document
महाराष्ट्रासाठी सध्याची अर्ज फी ₹30 आहे आणि फोटो ID ची स्व-साक्षांकित प्रत आवश्यक आहे. BPL असल्यास लागू प्रमाणपत्रासह फी सवलत तपासा.For Maharashtra, the current application fee is ₹30 and a self-attested photo ID copy is required. If BPL, check the exemption requirements and attach the prescribed proof.
Acknowledgement सुरक्षित ठेवाPreserve the acknowledgement
अर्ज क्रमांक, तारीख, पेमेंट आणि अपलोड/पोस्ट पुरावा जतन करा. अपील करताना हे महत्त्वाचे आहे.Save the application number, date, payment and upload/post proof. These matter if you need to appeal.
चांगला RTI कसा लिहावाHow to write a better RTI
“हा रस्ता इतका खराब का आहे? अधिकाऱ्यांनी काम का केले नाही?”“Why is this road so bad? Why have officers not done their work?”
“1 जून 2026 ते 31 जुलै 2026 दरम्यान या रस्त्यासंदर्भात प्राप्त तक्रारींची संख्या, निरीक्षण अहवाल, मंजूर दुरुस्ती आदेश/work order आणि संबंधित file noting च्या प्रमाणित प्रती द्या.”“Provide the number of complaints received for this road between 1 June 2026 and 31 July 2026, certified copies of inspection reports, approved repair/work orders and the relevant file noting.”
RTI मध्ये उपयोगी मागण्याUseful things to ask for
- प्रमाणित आदेश / circular / file noting ची प्रत
- तक्रार/अर्ज कोणत्या तारखेला मिळाला याची नोंद
- नोंदीत दर्शविलेली कारवाई व फाईल कोणत्या अधिकाऱ्यांकडे कधी गेली
- निरीक्षण/तांत्रिक अहवाल
- tender/work order/estimate/completion certificate सारख्या उपलब्ध नोंदी
- प्रक्रियेसाठी लागू नियम/citizen charter/circular ची प्रत
- Certified copy of an order/circular/file noting
- Record showing when an application/complaint was received
- Recorded action and file movement between officers
- Inspection/technical reports
- Available tender/work order/estimate/completion records
- Copy of the rule/citizen charter/circular governing the process
आणखी काही मूलभूत RTI नियमOther RTI basics worth knowing
कारण सांगण्याची गरज नाहीYou do not need to give a reason
RTI Act अंतर्गत मागितलेल्या माहितीचा उपयोग कशासाठी करणार आहात हे कारण देणे आवश्यक नाही. आवश्यक contact particulars मात्र द्यावे लागतात.The RTI Act does not require you to explain why you want the information. Necessary contact particulars still have to be provided.
चुकीच्या public authority कडे गेल्यासIf another public authority holds it
माहिती दुसऱ्या public authority कडे असल्यास section 6(3) अंतर्गत transfer ची तरतूद आहे; RTI guidance मध्ये अशा transfer साठी 5 दिवसांचा संदर्भ दिला आहे. तरी शक्य असल्यास सुरुवातीपासून योग्य authority निवडा.Where another public authority holds the information, section 6(3) provides for transfer; RTI guidance refers to a 5-day transfer period. Even so, choosing the correct authority from the start is better.
BPL सवलतBPL fee relief
फी सवलतीसाठी prescribed BPL proof आवश्यक असतो. महाराष्ट्र 2026 नियमांमध्ये BPL applicant साठी certificate requirement आणि voluminous information बाबत विशेष page-fee तरतूद आहे; filing वेळी current rule/portal तपासा.Prescribed BPL proof is required for fee relief. Maharashtra's 2026 Rules contain a certificate requirement and a special provision for voluminous information/page fees; verify the current rule/portal when filing.
सर्व माहिती खुलीच असेल असे नाहीNot every record must be disclosed
RTI Act मध्ये section 8 exemptions, section 9 copyright-related refusal आणि third-party procedure सारख्या मर्यादा आहेत. “RTI म्हणजे सर्व काही मिळणार” असे गृहीत धरू नका.The RTI Act contains section 8 exemptions, section 9 copyright-related refusal and third-party procedures. RTI does not mean every requested record must automatically be disclosed.
मुदती — मुख्य नियमTimelines — the key rules
सामान्य RTI उत्तरNormal RTI response
साधारणतः 30 दिवसांच्या कायदेशीर कालमर्यादेचा संदर्भ लागू होतो.The Act generally provides a 30-day response period.
जीवन किंवा स्वातंत्र्यLife or liberty
माहिती थेट एखाद्या व्यक्तीच्या जीवन किंवा स्वातंत्र्याशी संबंधित असल्यास 48 तासांची तरतूद आहे. हा अपवाद फक्त खऱ्या life/liberty परिस्थितीसाठी वापरा.Where information concerns the life or liberty of a person, the Act provides a 48-hour route. Use this only for genuine life/liberty situations.
APIO मार्फत अर्जApplication through an APIO
Assistant Public Information Officer मार्फत अर्ज गेल्यास सामान्य response period मध्ये 5 दिवस जोडले जातात.Where the application is made through an Assistant Public Information Officer, five days are added to the normal response period.
Third-party interestThird-party interests
Third-party procedure लागू असल्यास सामान्यतः 40 दिवसांचा maximum framework लागू होऊ शकतो.Where the third-party procedure applies, the response framework can generally extend to 40 days.
उत्तर नाही किंवा उत्तर अपूर्ण? — अपीलNo response or an inadequate response? — Appeals
पहिली अपीलFirst Appeal
उत्तराची वेळ संपल्यानंतर किंवा PIO च्या निर्णयाने असमाधानी असल्यास वरिष्ठ First Appellate Authority कडे अपील करा. RTI Act अंतर्गत साधारणतः 30 दिवसांच्या आत पहिली अपील करण्याची तरतूद आहे. महाराष्ट्रात 2026 नियमांनुसार फी ₹50; केंद्राच्या पोर्टलवर पहिल्या अपीलसाठी फी नाही.If the response period expires or you are aggrieved by the PIO decision, appeal to the senior First Appellate Authority. The RTI Act provides a 30-day window for first appeal in the usual case. Maharashtra’s 2026 Rules set a ₹50 fee; the Central portal charges no first-appeal fee.
दुसरी अपीलSecond Appeal
FAA च्या निर्णयाने असमाधानी असल्यास किंवा निर्णय न आल्यास संबंधित Information Commission कडे दुसरी अपील करता येते. RTI Act मध्ये साधारणतः 90 दिवसांची मर्यादा आहे. महाराष्ट्र State Information Commission अपील फी ₹100; Central Information Commission कडे second appeal/complaint साठी फी नाही.If dissatisfied with the FAA decision, or where the FAA does not decide in time, a second appeal lies to the relevant Information Commission. The Act provides a 90-day period in the usual case. Maharashtra’s State Information Commission appeal fee is ₹100; CIC charges no fee for second appeal/complaint.
FAA decision: First Appellate Authority ने appeal साधारणतः 30 दिवसांत निकाली काढावी; exceptional परिस्थितीत कारण नोंदवून 45 दिवसांपर्यंत वेळ जाऊ शकतो.FAA decision: The First Appellate Authority should ordinarily dispose of the appeal within 30 days; in exceptional cases it may extend to 45 days with reasons recorded.
नमुना RTI आराखडाSample RTI structure
विषय:Subject: [एकच स्पष्ट विषय][one clear subject]
माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 अंतर्गत खालील उपलब्ध नोंदी/माहिती द्यावी:Under the Right to Information Act, 2005, please provide the following available records/information:
- [तारीख/कालावधी] संबंधित आदेशाची प्रमाणित प्रत.Certified copy of the order relating to [date/period].
- संबंधित file noting / movement record ची प्रमाणित प्रत.Certified copy of the relevant file noting/movement record.
- उपलब्ध निरीक्षण/तांत्रिक अहवालाची प्रत.Copy of the available inspection/technical report.
हा फक्त रचना नमुना आहे. प्राधिकरण, नोंद आणि लागू नियमांनुसार अर्ज बदला.This is only a structural example. Adapt it to the authority, record and applicable rules.
Maharashtra RTI Online · Central RTI Online · Central Information Commission
शेवटची सामग्री पडताळणी: 20 ऑगस्ट 2026. नियम बदलू शकतात; अर्ज करण्यापूर्वी जोडलेल्या अधिकृत पोर्टलवरील वर्तमान सूचना तपासा.Content last verified: 20 August 2026. Rules can change; check the linked official portal before filing.